مکان‌یابی مناطق مستعد اسکان موقت چندمخاطره‌ای (سیل و زمین‌لرزه) با استفاده از مدل تلفیقی ضریب وزنی نسبی و WLC در استان خوزستان

گنجائیان, حمید; جواهری هوشی, فاطمه; حسن زاده, یاسر; درخشان, عباس

مکان‌یابی مناطق مستعد اسکان موقت چندمخاطره‌ای (سیل و زمین‌لرزه) با استفاده از مدل تلفیقی ضریب وزنی نسبی و WLC در استان خوزستان

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان

حمید گنجائیان ¹

فاطمه جواهری هوشی ²

یاسر حسن زاده ²

عباس درخشان ³

¹ دکتری ژئومورفولوژی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

² دکتری ژئومورفولوژی، دانشگاه تهران، پردیس کیش، کیش، ایران

³ کارشناس ارشد ژئومورفولوژی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

چکیده

اسکان موقت به‌عنوان یکی از راهکارهای حیاتی در مدیریت بحران، نقش مهمی در کاهش آسیب‌های جانی و مالی ناشی از بلایای طبیعی ایفا می‌کند. در شرایط وقوع مخاطراتی مانند سیلاب و زمین‌لرزه، فراهم کردن مکان‌های امن و مناسب برای اسکان موقت افراد آسیب‌دیده، از اهمیت بالایی برخوردار است. با توجه به اهمیت موضوع، در این پژوهش به شناسایی مناطق مستعد اسکان موقت در استان خوزستان پرداخته‌شده است. در این تحقیق از مدل رقومی ارتفاعی 30 متر SRTM، اطلاعات مربوط به کانون‌های زمین‌لرزه‌های رخ‌داده، تصاویر ماهواره CHIRPS و لایه رقومی 1:100000 زمین‌شناسی منطقه به‌عنوان مهم‌ترین داده‌های تحقیق استفاده‌شده است. مهم‌ترین ابزارهای تحقیق، سامانه گوگل ارث انجین، ArcGIS و TerrSet بوده است. در این تحقیق با استفاده از مدل تلفیقی ضریب وزنی نسبی و WLC و همچنین اعمال مناطق ممنوعه، مناطق مستعد اسکان موقت شناسایی‌شده است. نتایج این تحقیق نشان داده است که بخش عمده‌ای از استان خوزستان به دلیل وضعیت طبیعی، پتانسیل محدودی برای اسکان موقت دارد و تنها 8 درصد از وسعت این استان که فاصله مناسبی با رودخانه‌ها، نقاط شهری و جاده‌های اصلی دارند و همچنین از شیب و خطر زمین‌لرزه کمتری برخوردارند، مناسب برای اسکان موقت هستند. همچنین بر اساس نتایج به‌دست‌آمده، درمجموع 15 شهر استان خوزستان شرایط مناسبی برای اسکان موقت دارند و 28 شهر به دلیل پتانسیل بالای آسیب‌پذیری در برابر مخاطرات سیلاب و زمینلرزه، این امکان را ندارند.

کلیدواژه‌ها

اسکان موقت

مخاطرات طبیعی

استان خوزستان

موضوعات

مدیریت بحران

عنوان مقاله English

Zoning of Multi-Hazard (Flood and Earthquake) Temporary Settlement Areas using the Integrated Relative Weight Coefficient and WLC Model in Khuzestan Province

نویسندگان English

Hamid Ganjaeian ¹

Fatemeh Javaheri Hoshi ²

Yaser Hassanzadeh ²

Abbas Derakhshan ³

¹ Ph.D. of Geomorphology, University of Tehran, Tehran, Iran

² Ph.D. of Geomorphology, University of Tehran, Kish Campus, Kish, Iran

³ M.Sc. of Geomorphology, University of Tehran, Tehran, Iran

چکیده English

Temporary settlement, as one of the vital strategies in disaster management, plays a crucial role in reducing human and financial losses caused by natural hazards. In the event of disasters such as floods and earthquakes, providing safe and suitable sites for temporary settlement of affected populations is of paramount importance. Given this necessity, the present study aimed to identify suitable areas for temporary settlement in Khuzestan Province, Iran. The research utilized a 30-meter SRTM digital elevation model (DEM), earthquake epicenter data, CHIRPS satellite imagery, and the 1:100,000 geological digital layer of the region as the main input datasets. The primary tools applied included Google Earth Engine, ArcGIS, and TerrSet. Using an integrated Relative Weight Coefficient (RWC) and Weighted Linear Combination (WLC) model, along with the exclusion of restricted zones, potential areas for temporary settlement were identified. The results indicated that due to natural constraints, the majority of Khuzestan Province has limited potential for temporary settlement, with only 8% of the province-characterized by appropriate distance from rivers, urban centers, and main roads, as well as low slope and reduced earthquake risk-being suitable. Moreover, findings revealed that 15 cities in Khuzestan meet the requirements for temporary settlement, while 28 cities lack this potential due to high vulnerability to flood and earthquake hazards. This study highlights the significant gap between needs and available resources in Khuzestan and emphasizes the urgent necessity of planning and establishing safe temporary settlement sites in the province.

کلیدواژه‌ها English

Temporary Settlement

Natural Hazards

Khuzestan Province

1. اسدی، معصومه؛ اکبری، فاطمه؛ امامی، کامیار. (1399). ارزیابی مناطق مستعد توسعه فیزیکی شهر سقز با استفاده از مدل تلفیقی AHP-Fuzzy، جغرافیا و روابط انسانی، 2(4)، 239-230. https://www.gahr.ir/article_106209.html

2. اسدی، معصومه؛ حیدری، زهرا؛ امامی، کامیار. (1401). ارزیابی روند توسعه فیزیکی شهر پلدختر به سمت مناطق سیل‌خیز. مجله جغرافیا و مخاطرات محیطی، 11(2)، 174-159. https://doi.org/10.22067/geoeh.2021.72169.1101

3. جمینی، داود؛ شهابی، هیمن؛ نظری، حمید، آتشبهار، رامین. (1402). شناسایی سکونتگاههای روستایی در معرض خطر وقوع زمینلغزش در زیست‌بوم‌های عشایری (مطالعه موردی: شهرستان پاوه). مطالعات برنامهریزی قلمرو کوچ‌نشینان، 3(1)، 122-107. https://doi.org/10.22034/jsnap.2023.410697.1066

4. مدینه اصفهانی، شهلا؛ شاهمنصوری، بیتا؛ درزیان رستمی، حسن؛ صفایی، داود. (1404). استراتژی مدیریت اطلاع‌رسانی اخبار بحران‌های طبیعی در شبکه‌های اجتماعی. مدیریت بحران، 14(3)، 101-81. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23453915.1404.14.3.5.7

5. نگهبان، سعید؛ پیسوزی، تینا؛ گنجائیان، حمید؛ نوروزی، میلاد. (1400). شناسایی مناطق مستعد وقوع زمین‌لغزش و جابجایی عمودی با استفاده از تصاویر راداری (مطالعه موردی: محدوده شهری و حاشیه شهری لواسان). جغرافیا و مخاطرات محیطی، 10(3)، 18-1. https://doi.org/10.22067/geoeh.2021.71728.1094

6. قنبری، سعید؛ صلواتیان، سیاوش؛ کیا، علی‌اصغر. (1399). شاخصهای سنجش تابآوری سازمانی خبرگزاریهای ایران در بلایای طبیعی. مدیریت بحران، 9(1)، 114-101. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23453915.1399.9.1.8.1

7. نیکپور، عامر؛ لطفی، صدیقه؛ یاراحمدی، منصوره. (1400). ارزیابی میزان تابآوری شهر نورآباد ممسنی در برابر سوانح طبیعی (زلزله). مدیریت بحران، 10(1)، 71-57. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23453915.1400.10.1.5.5

8. اسدی، معصومه؛ اکبری، فاطمه؛ امامی، کامیار. (1399). ارزیابی مناطق مستعد توسعه فیزیکی شهر سقز با استفاده از مدل تلفیقی AHP-Fuzzy، جغرافیا و روابط انسانی، 2(4)، 239-230. https://www.gahr.ir/article_106209.html

9. Cutter, S.L., Ash, K.D., & Emrich, C.T. (2014). The geographies of community disaster resilience. Global Environmental Change, 29, 65-77. http://dx.doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2014.08.005

10. Smith, K. (2020). Environmental Hazards: Assessing Risk and Reducing Disaster. Routledge, P 504. https://doi.org/10.4324/9780203805305

11. Alexander, D. (2014). Disaster and Emergency Planning for Preparedness, Response, and Recovery. Oxford Research Encyclopedia of Natural Hazard Science, 1-20. https://doi.org/10.1093/acrefore%2F9780199389407.013.12

12. Johnston, D., & Paton, D. (2016). Disaster resilience: An integrated approach. Emergencies and disasters, Charles C Thomas Pub Ltd, P413. https://www.amazon.com/Disaster-Resilience-Integrated-Douglas-Paton/dp/0398091692

13. Hu, Z.H., Sheu, J.B., & Xiao, L. (2014). Post-disaster evacuation and temporary resettlement considering panic and panic spread. Transportation Research Part B: Methodological, 69. 112–132. http://dx.doi.org/10.1016/j.trb.2014.08.004

14. Nappi, M.M.L., & Souza, J.C. (2015). Disaster management: Hierarchical structuring criteria for selection and location of temporary shelters. Natural Hazards 75(3): 2421–2436. http://dx.doi.org/10.1007/s11069-014-1437-4

15. Wang, Y.Y., Xu, Z.S. (2022). A multi-objective location decision making model for emergency shelters giving priority to subjective evaluation of residents. International Journal of Computers Communications & Control 17(4). http://dx.doi.org/10.15837/ijccc.2022.4.4749

16. Hoffman, S. M., & Oliver-Smith, A. (2002). Catastrophe & Culture: The Anthropology of Disaster. Anthropologica, 45(1). http://dx.doi.org/10.2307/25606126

17. دالوند، فاطمه؛ حسینی، سیدابولفضل؛ طهماسبی، پیمان؛ بهمنی، امید. (1404). بررسی گستره سیلاب با اعمال روش آستانه‌گذاری خودکار اوتسو بر روی تصاویر سار (مطالعه موردی: سیلاب فروردین‌ماه 1403 استان سیستان و بلوچستان). مدیریت بحران، 14(4)، 15-1. https://www.joem.ir/article_728656.html

18. گنجائیان، حمید. (1403). ارزیابی استعداد لرزهخیزی کلان‌شهرهای ایران. فصلنامه علمی- پژوهشی اطلاعات جغرافیایی «سپهر». 33(132)، 188-173. https://doi.org/10.22131/sepehr.2024.2019284.3047

19. گنجائیان، حمید. (1403). تحلیل مکانی و زمانی زمین‌لرزه‌های ایران در طی سال‌های 1907 تا 2023. جغرافیا و مخاطرات محیطی، 13(4)، 243-222. https://doi.org/10.22067/geoeh.2024.87246.1470

20. صفری نامیوندی، مهدی؛ گنجائیان، حمید؛ نصرتی، مژگان؛ محمدیان، کلثوم. (1403). شناسایی مناطق سیلزده و تحلیل عوامل مؤثر در وقوع آن (مطالعه موردی: جنوب شرق استان سیستان و بلوچستان). پژوهشهای ژئومورفولوژی کمی، 13(2)، 194-181. https://doi.org/10.22034/gmpj.2024.449586.1494

21. نگهبان، سعید؛ گنجائیان، حمید؛ ابراهیمی، عطرین؛ قیصریان، سیدسعدی. (1403). تحلیل نقش عوامل محیطی در وقوع سیلابها با استفاده از سامانۀ گوگل ارث انجین (مطالعۀ موردی: غرب استان گلستان). جغرافیا و برنامهریزی محیطی، 35(4)، 18-1. https://doi.org/10.22108/gep.2024.142342.1659

22. نادری، فتحالله؛ ناصری، بهروز؛ خان‌محمدیان، یاسم؛ سلامت، عماد؛ کوشا، محمدتقی. (1401). اولویت‌بندی خطر سیل در حوضه آبخیز گنجوان استان ایلام با استفاده از مدل الکتره. جغرافیا و مخاطرات محیطی، 11 (3)، 21-1. https://doi.org/10.22067/geoeh.2022.73531.1131

23. Ommi, S., & Janalipour, M. (2022). Selection of shelters after earthquake using probabilistic seismic aftershock hazard analysis and remote sensing. Natural Hazards 113, 345–363. https://doi.org/10.1007/s11069-022-05303-0

24. Cetin, M., Kaya, A.Y., Elmastas, N., Adiguzel, F., Siyavus, A.E., & Kocan, N. (2023). Assessment of emergency gathering points and temporary shelter areas for disaster resilience in Elazıg, Turkey. Natural Hazards, 120, 1925–1949. https://doi.org/10.1007/s11069-023-06271-9

25. Amiran, A., Behnam, B., & Seyedin, S. (2024). AI-Based model for site-selecting earthquake emergency shelters. Scientific Reports, 14. https://doi.org/10.1038/s41598-024-80586-w

26. علوی، سیدعلی؛ ابراهیمی، محمد؛ مرادپور، نبی. (1397). جانمایی بهینه مراکز اسکان موقت پس از وقوع بحران با استفاده از تحلیل فضایی GIS و مدل تصمیمگیری چند معیاره وایکور Vikor مطالعه موردی: منطقه 11 شهرداری تهران. نشریه علمی شهر ایمن، 1(1)، 37-21. 116-104. https://www.ispdrc.ir/article_705639.html

27. بیطرفان، علی؛ دانشجو، خسرو. (1401). ارزیابی انواع روشهای اسکان موقت در زمان بحران در برابر تهدیدات با بهرهگیری از روش تحلیل سلسله مراتبی AHP. نشریه علمی شهر ایمن، 5(4)، 37-21. https://doi.org/10.22034/ispdrc.2023.703272

28. محمودی، عارفه؛ هاشمپور، رحیم؛ محمدی، اکبر. (1402). مکان‌یابی اسکان موقت و سایت‌های مدیریت بحران در شهر سمنان با روش ارزیابی چندمتغیره. دانش پیشگیری و مدیریت بحران، ۱۳(۱)، 90-82. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23225955.1402.13.1.6.3

29. حسنی، آتوسا؛ متکی، زهیر؛ ادیب، مرتضی. (1404). آسیب‌شناسی اسکان اضطراری و موقت پس از سیل ۱۳۹۸ شهرستان آق‌قلا بر اساس ارزیابی استفاده‌کنندگان. نشریه علمی شهر ایمن، 8(2)، 75-51. https://doi.org/10.22034/ispdrc.2024.2035244.1120

30. رنگزن، کاظم؛ کابلیزاده، مصطفی؛ کریمی، دانیا؛ منصورنعیمی، ابراهیم. (1395). پهنهبندی خطر‌پذیری زلزله و مکان‌یابی مناطق امن در زمان مخاطرات طبیعی با استفاده الگوریتم‌های هوش مصنوعی و GIS (مطالعۀ موردی: منطقه یک شهرداری کلان‌شهر اهواز). جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، 27(3)، 66-49. https://doi.org/10.22108/gep.2017.98164

31. صفاییپور، مسعود؛ ملکی، سعید؛ قائدی، سهراب؛ ابراهیمی، اعظم. (1403). تحلیل و پیشنهاد الگوی توسعه فیزیکی شهر ایذه با تأکید بر مخاطرات طبیعی. مدیریت بحران، 13(4)، 35-21. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23453915.1403.13.4.2.9

32. صفری نامیوندی، مهدی. (1404). ارزیابی وضعیت سیلخیزی شهرهای استان خوزستان. جغرافیا و روابط انسانی، 7(4)، 315-299. https://doi.org/10.22034/gahr.2025.514247.2433

33. نگهبان، سعید؛ گنجائیان، حمید؛ قیصریان، سیدسعدی؛ ابراهیمی، عطرین. (1403). شناسایی کانون‌های گردوغبار و تحلیل عوامل مؤثر در وقوع آن بر مبنای داده‌های سنجش‌ازدوری (مطالعه موردی: جنوب غرب ایران). جغرافیا و مخاطرات محیطی، 13(4)، 405-386. https://doi.org/10.22067/geoeh.2024.89088.1504

34. صادقی، علیرضا؛ پیسوزی، تینا. (1399). شناسایی مناطق مستعد جهت اسکان موقت بعد از وقوع زلزله (مطالعه موردی: شهر سنندج). جغرافیا و روابط انسانی، 2(4)، 263-254. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.26453851.1399.2.4.16.4

35. مقصودی، مهران؛ گورابی، ابوالقاسم؛ یمانی، مجتبی؛ بذرافکن، مرضیه. (1400). مکان‌یابی اسکان موقت مبتنی بر مخاطره سیل در شهر شیراز. پژوهشهای جغرافیای طبیعی، 53(4)، 507-487. https://doi.org/10.22059/jphgr.2021.320333.1007602

36. یزدانی، محمدحسن؛ غفاریگیلانده، عطا؛ ویسمرادی، فرحناز. (1401). تحلیل و شناسایی معیارهای مؤثر بر مکان‌یابی بهینه اسکان موقت پس از زلزله - مطالعه موردی: شهر کرمانشاه. فصلنامه علمی- پژوهشی اطلاعات جغرافیایی «سپهر»، 31(124)، 163-149. https://doi.org/10.22131/sepehr.2023.542592.2816