چارچوب نظری برای تاب آوری مکانی در مواجهه با سانحه نمونه ی موردی: سیل 1366 تجریش

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار

2 گروه حوادث و بازسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی

چکیده

سوانح همواره موجب تحولات جدی در سکونتگاه های انسانی می شوند. این تغییرات که عمدتاً به شکل خسارات محسوس و نامحسوس بروز می کند طیف وسیعی از شرایط استقرار انسان ها را مورد آسیب قرار می دهد. سکونتگاه های تاب آور در این میان این توانایی را دارا هستند که ظرفیت جذب و بازگشت به شرایط تعادل و چه بسا شرایطی بهتر نسبت به پیش از سانحه داشته باشند. چنانچه این قابلیت و ظرفیت در جوامع و سکونتگاه ها وجود نداشته باشد، عملاً فعالیت های مرتبط با آمادگی، مقابله و بازسازی در برابر سانحه با دشواری جدی روبه رو می گردد. یکی از اختلال های جدی در این میان رابطه ی مردم و مکان سکونت ایشان است که در شکل نامحسوس آن به صورت عامل دلبستگی به مکان بروز می کند. مطالعات حاکی از اهمیت تاب آوری مکانی در مدیریت و بازسازی پس از سانحه در کامیابی فعالیت های مرتبط با سانحه است. این مقاله با جمع آوری، مستند سازی و تجزیه و تحلیل سیل تجریش در سال 66 به عوامل مرتبط با تاب آوری مکانی
و به طور خاص جایگاه دلبستگی مکانی در فرایند بازسازی می پردازد و چارچوبی مفهومی برای فهم جایگاه دلبستگی مکانی پیشنهاد می کند.
این چارچوب با عنایت به درسهای مدیریتی استخراج شده از تجربه ی سیل تجریش در سه مرحله ی پیش از وقوع سانحه، پاسخ گویی مقابل های و بازتوانی و بازسازی پس از سانحه دو مفهوم پاسخ گویی مقابله ای و تاب آوری انطباقی را برای بازه ی اقدامات از کوتاه تا بلند مدت برای مدیریت سانحه و بحران شهری فراهم می نماید.

کلیدواژه‌ها


1. PatonDouglas, Johnston David (2017).Disaster Resilience:An Integrated Approach (second edition),
Charles C Thomas Pub Ltd, Illinois USA, p327

2. Zhou Hongjian ,Wang Jing’ai, Wan Jinhong, Jia Huicong.(2010), Resilience to natural hazards: a geographicperspective, Nat Hazards,vol 53, 21–41
3. رفعیان مجتبی و دیگران ) 1390 (. تبیین مفهومی تا بآوری و شاخص سازیآن در مدیریت سوانح اجتماع محور، برنامه ریزی و آمایش فضا )مدرس
علوم انسانی(، دوره پانزدهم، شمار هی 4، 19 - 41
4. لک، آزاده ) 1394 (. تجرب هی بازآفرینی حس دلبستگی به مکان در محلاتآسیب دیده از زلزله با بهر هگیری از روش نظریه زمین های بررسی موردی:
امامزاده زید و قصر حمید در بم. نامه معماری و شهرسازی، دوره ی 8،شماره ی 15 ، 159 - 178 .
5. Barakat, Sultan (1993). Rebuilding and resettlement,9 years later; a case-study of the contractor built reconstructionin Yemen, following the 1982 Dhamarearthquake: University of York, Institute of advanced
architectural studies, third world/one world studies.
6. کوپ، آناتول؛ بوشه، فردریک؛ پولی، دانیل ) 1366 (. معماری بازسازی،ترجمه محسن حبیبی، مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن، نشریه ی
شماره ی 76 ، تهران.
7. UNISDR Terminology on Disaster Risk Reduction(2009), United Nations, p24
8. Altman, I. & Setha Low (ed.) (1992), "Place Attachment",Plenum Press, New York.
9. Sasmita Mishra, Sanjoy Mazumdar, DamodarSuar(2010). Place attachment and flood preparedness,
Journal of Environmental Psychology,vol 30,187–197

10. Relph, E. Place and Placelessness (1976),London:Pion Limited
11. Brown BarbaraB, Perkins Douglas D (1992). Disruptionsin Place Attachment, Place Attachment. Human
Behavior and Environment (Advances in Theoryand Research), vol 12. Springer, Boston, MA, 279-
304
12 . دانشپور، سید عبدالهادی؛ سپهری مقدم، منصور؛ چرخچیان، مریم ) 1388 (.تبیین مدل دلبستگی به مکان و بررسی عناصر و ابعاد آن. نشریه هنرهای
زیبا-معماری و شهرسازی،شماره ی 38 ، 37 - 48 .
13.Taylor, R.B., Gottfredson, S.D. and Brower, B. (1985),'Attachment to place: Discriminant validity, and impactsof disorder and diversity', American Journal of
Community Psychology,vol 13, pp. 525-542.
14. Kyle Gerard, Graefe Ala, Manning Robert (2005).Testing the Dimensionality of Place Attachment in
Recreational Settings, environment and behavior, vol37,153-177.
15. Mayunga Joseph S (2007) Understanding and Applyingthe Concept of Community Disaster Resilience:
A capital-based approach, Munich, Germany.
16. Bruneau, M., Chang, S.E., Eguchi, R.T., Lee, G.C.,O’Rourke, T.D., Reinhorn, A.M., Shinozuka, M.,
Tierney, K.T., Wallace, W.A., von Winterfeldt, D(2003). A framework to quantitatively assess and enhance
the seismic resilience of communities, EarthquakeSpectra vol19 (4), 733–752.
17. L.Cutter Susan, Barnes Lindsey, Berry Melisa, BurtonChristopher, Evans Elijah, Tate Eric, Webb Jennifer(2008). A place-based model for understanding
community resilience to natural disasters, Global EnvironmentalChange,vol 18,598–606.
18. Ainuddin Syed, KumarRoutray Jayant (2012). Communityresilience framework for an earthquake prone
area in Baluchistan, International Journal of DisasterRisk Reduction, vol 2 , 25–36.

19. L. Cutter Susan, G. Burton Christopher, T. ErichChristopher (2010). Disaster Resilience Indicators
for Benchmarking Baseline Conditions, Journal ofHomeland Security and Emergency Management,
Vol 7, Issue 1, Article 51.
20. Davis Ian, Alexander David (2016).recovery from disaster,Routledge,43-59
21.Cutter SL (1996) Vulnerability to environmental hazards,Prog Hum Geogr,vol 20(4),529–539
22.Etkin D, Haque E, Bellisario L, Burton I (2004). an assessmentof natural hazards and disasters in Canada,The Canadian natural hazards assessment project.Public safety and emergency preparedness CanadaAnd environment Canada, Ottawa.
23 . خدایی، هانیه؛ کبارفرد، محمد؛ مظفری، جواد ) 1385 (. پیش بینی وهشدار، ابزاری کارآمد برای همزیستی با سیلاب، کارگاه فنی همزیستی با
سیلاب کمیته ملی آبیاری و زهکشی ایران. 91 - 101 .
24 . شرکت خدمات مهندسی جهاد ) 1373 (. مجموعه گزارش ها مطالعاتمرحله ی تفضیلی - اجرایی حوض ههای دربند-گلاب دره، معاونت
آبخیزداری و امور زیر بنایی، وزارت جهاد سازندگی.
25 . محمودیان، ب. ) 1375 (. خسارت جریان واریزه ای بر مناطق مسکونیمطالعه ی موردی سیل 1366 گلاب دره، مجموعه مقالات سومین سمینار
سیاست های توسعه مسکن در ایران، جلد دوم،سازمان ملی زمین ومسکن،وزارت مسکن و شهرسازی.
26 . بنی حبیب، محمد ابراهیم؛ عربی، آذر ) 1389 (. ارزیابی اثر عملیاتآبخیزداری بر زمان پیش هشدار حوضه ی آبخیز گلابدره - دربند علوم و
تکنولوژی محیط زیست، دوره دوازدهم، شماره یک، 76 - 88 .
27 . برگرفته از آرشیو شخصی آقای صالحی از اهالی قدیم میدان تجریش در سال.1366
28 .سازمان نقشه برداری کشور
29 .مهندسین مشاور بافت شهر) 1383 (. طرح تفصیلی منطقه یک تهران
30 .گوهری انوشه، ایرانی بهبهانی هما، صالحی اسماعیل) 1395 (روش شناختیادراک منظر شهری در ارتباط با ذهنیات و خاطرات جمعی،مطالعه ی
موردی تجریش،محیط شناسی، دوره 47 شماره 1 ، 195 - 210
31 .موقر، فاطمه ) 1395 (. مستندسازی سیل 4 مرداد 1366 تجریش، پایان نامهکارشناسی ارشد.
32.K Jha,A.Bloch,R. Lamond,j (2012). Cities and Flooding
a Guide to Integrated Urban Flood Risk Management
for the 21st Century. Washington DC.the
world bank.p19
33 .مختاری، سمیه ) 1388 (. راهکارهای کنترل سیلاب. مسکن و محیط روستا،
۲۸ ) ۱۲۶( ، ۷۲- ۸۹.34.Coasta,J)1988. (rheologic,geomorphic and sedimentologic
differentiation of water floods,hyperconcentrated
flows and debris flow,in flood geomorphology”,barker
& kochel & patton(eds),john willy & sons, 113-122
35. Pirson, T C (1986).flow behavior of channelized debrisflow, ebrahams.A.D(ed), Washington, 269-296
36 . دفتر بررسی های منابع آب وزارت نیرو، بررسی سیل مردادماه 1366 تهران،بخش تلفیق و آنالیز آمار؛ وزارت نیرو، 8 - 13 .
37 . آیسان ی و دیویس ی، ) 1385 (. معماری و برنام هریزی بازسازی، ترجمهفلاحی ع، انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ص 5.
38 . مقیمی ابراهیم، صفاری ا، ) 1389 (. ارزیابی ژرموفولوژیکی توسعه شهری در
قلمروی حوضه های زهکشی سطحی مطالعه موردی:کلان شهر تهران،
فصلنامه مدرس علوم انسانی، دور هی 14 ، شمار هی 1، 10 - 11